UIT EDITIE 8

Alles Uyt Liefde

woorden: Deirdre McGivern beelden: Petrina Derksen

Op een zonnige dag ga ik met hooggespannen verwachting op weg naar een bijzonder project. Wanneer mijn navigatie aangeeft dat ik mijn bestemming heb bereikt, kijk ik enigszins teleurgesteld om me heen. Ik ben aangekomen in een doodgewone Hollandse wijk: rijtjeshuizen, een flatgebouw, een buurtcentrum. Maar als ik nog iets verder doorrijd en naar links kijk, vind ik tóch dat pittoreske witte kerkje waar ik naar op zoek was. Ik heb een zwak voor pittoreske witte kerkjes. Maar meestal staan die dan ook in een pittoreske omgeving; bovenop een terp, aan de rand van een schapenweide, tegen een groene heuvel. Je ziet het zo voor je. Van de omgeving van de Zaandijkerkerk kan je veel zeggen, maar niet dat deze pittoresk is. 

De kerk staat aan een braakliggend veld, waar onkruid kniehoog groeit en buurtbewoners hun honden los laten lopen. Links naast het veld een grote parkeerplaats voor medewerkers en bezoekers van het naastgelegen metaalbedrijf. Om het veld staan huizen in een gekke mix van naoorlogse arbeiderswoningen en de karakteristieke Zaanse houten huisjes. Op het eerste gezicht schuurt het, dat mooie witte kerkje in die rauwe volksbuurt. Maar alleen op het eerste gezicht. Want als je verder kijkt en je verdiept in de geschiedenis, kom je erachter dat kerk en buurt onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

Bij binnenkomst lijkt het of ik in een donkere steeg ben beland. De vloer is bestraat met klinkers, er liggen hoopjes dorre bladeren en voor de deuren van de appartementen die in de kerk gebouwd zijn, staan fietsen geparkeerd. Op de verweerde muren is graffiti gespoten in neon oranje. De gordijnen voor de ramen van de appartementen zijn bijna zonder uitzondering gesloten. Achter één raam staan een gifgroene kattenmand en een bezem. Eenmaal gewend aan het diffuse licht dat door de rondboogvensters naar binnen valt, maakt een gevoel van licht onbehagen plaats voor licht euforisch ontzag; voor het contrast, voor de geschiedenis, voor de details. En dan dat licht, oh dat licht!

┬®PetrinaDerksen - LIEFKE - Zaandijkerkerk - webformaat-13

 

De oorspronkelijke Zaandijkerkerk werd gebouwd in 1641. Dorpsbewoners waren voor de zondagsdienst aangewezen op de kerk in het naburige Westzaan. Die tocht ging langs de randen van zompige veenweiden en over dwarsliggende schuiten in de sloten. De Zaandijkers zaten regelmatig met natte voeten in een koude kerk. De behoefte aan een eigen kerk groeide. De predikant Ds. Jacobus Borstius maakte zich er hard voor en toen hij de middelen geworven had, kon de bouw beginnen: ‘MET HEYEN WERD VOORTGEGAEN. WAERTOE MEEST ALLEN DE BUREN VAN ALLE GESINDTEN SEER WILLIGH EN EENDRACHTIGH SIJN GEWEEST. OOK ENIGE LIEFHEBBERS DER RELIGIE OP HET KALF EN DIE OP DE COOGH HEBBEN ELCK EEN DAG OF TWEE GEHEYDT, ALLES UYT LIEFDE.’*

In de eeuwen daarna werd de kerk stap voor stap uitgebreid. Tot deze in 1878 door brand grotendeels werd verwoest. Slechts een enkele muur bleef overeind. Op de fundamenten werd in rap tempo een nieuwe kerk gebouwd en dat is de Zaandijkerkerk zoals we die nu kennen. Van het originele gebouw is alleen nog een oude muur zichtbaar bij de consistorie, het rechthoekige gebouw dat grenst aan de kerk.

┬®PetrinaDerksen - LIEFKE - Zaandijkerkerk - webformaat-11

 

Nadat het kerkbestuur, dat haar ledenaantal steeds verder zag afnemen, in 1971 besloot tot samenwerking met de kerk in Koog aan de Zaan, kwam de slecht onderhouden Zaandijkerkerk leeg te staan. Om het gebouw te behouden werd de bestemming gewijzigd en deed het dienst als cultureel centrum, poptempel en lasergame hal. Totdat er in 1993 geen nieuwe gebruiker meer gevonden kon worden, waardoor de lege kerk verder aftakelde. Het is nu moeilijk voor te stellen, maar tien jaar geleden stond de Zaandijkerkerk op de slooplijst van de gemeente. Foto’s uit die tijd laten een droevig beeld zien van verwaarlozing en verval. Dichtgetimmerde ramen, afbladderend pleisterwerk, scheefgetrokken bouwhekken en containers beklad met symbolen van de kraakbeweging. Het was de smet van de buurt. Omwonenden voelden zich niet veilig door de hangjongeren die de ruïne aantrok. Met de grond gelijk maken en opnieuw beginnen was volgens de toenmalige wethouder de enige voor de hand liggende oplossing.

Maar een gebouw dat zo diep verankerd ligt in een gemeenschap en door de eeuwen heen zo’n verbindende rol heeft gespeeld verdient beter, vonden anderen. Dankzij een gezamenlijke inspanning van betrokken particulieren, erfgoedfondsen en historische verenigingen werd de kerk van de sloophamer gered. Het werd aangewezen als gemeentelijk monument en Stadsherstel Zaanstreek vond de moed om de ruïne aan te kopen en nieuw leven in te blazen. Dat doen ze samen met De Heeren van Zorg, die woonbegeleiding biedt voor jongeren met autisme. In de kerk laten ze appartementen bouwen voor deze kwetsbare groep die ondersteuning krijgt op weg naar een zelfstandig leven. 

┬®PetrinaDerksen - LIEFKE - Zaandijkerkerk - webformaat-9
┬®PetrinaDerksen - LIEFKE - Zaandijkerkerk - webformaat-6

 

Het ontwerp van de appartementen door NUNC architecten laat de hoofdvorm van de kerk intact. Als meubelstukken zijn ze losjes in het gebouw geplaatst, waarbij de hoofdassen vrij blijven en als gemeenschappelijke ruimte worden gebruikt. De bestaande kerkwanden en de monumentale, neogotische Hammerbeam spanten zijn zo altijd in het zicht. De smalle ruimten die overblijven benadrukken de indrukwekkende hoogte van de kerk. De mahoniehouten trappen, die bijna barok aandoen, verwijzen naar oude preekgestoelten. De woningen zelf zijn met grijswitte houten planken juist kalm gehouden. De bestaande kerkwanden zijn behoudend gerestaureerd, van buiten hersteld en deels wit gepleisterd, van binnen vlak geschuurd maar verder onafgewerkt. De oude raamkozijnen zijn hersteld zonder nieuw glas te plaatsen. Hier stroomt nu frisse lucht de kerk in. Op de begane grond bestonden in de bestaande kerkmuur geen ramen. In lijn met de ramen erboven zijn hier alsnog sparingen gemaakt. Deze zijn afgewerkt met een zinken kader.

Het is een bijzonder goed gelukt project. Op zichzelf is de kerk een schitterend gebouw waar je uren naar kan blijven kijken, binnen en buiten. Maar de renovatie ervan betekende voor de buurt ook een nieuwe impuls. Niet alleen de kerk maar de hele buurt wordt aangepakt en opgeknapt. Naast de kerk is inmiddels een bierbrouwerij gevestigd en het braakliggende veld wordt binnenkort bebouwd met nieuwe woningen in Waterlandse stijl. En steeds meer toeristen steken vanaf de Zaanse Schans de Zaan over naar de Zaandijkerkerk nu daar een pontje vaart. De kerk is op werkdagen van 10:00 tot 17:00 uur open voor publiek. In grote groepen wandelen mensen door de kerk, de trappen op de toren in om de Zaanse Schans ook vanuit dat perspectief nog eens te bekijken. En met hun neuzen letterlijk tegen de ramen geplakt proberen ze een glimp op te vangen van het dagelijks leven van de bewoners van dit bijzondere gebouw.

┬®PetrinaDerksen - LIEFKE - Zaandijkerkerk - webformaat-12

 

Ik begin te begrijpen waarom alle gordijnen gesloten blijven. De gedachte aan al die onbekende gezichten, ongegeneerd naar binnen glurend, maakt mij al plaatsvervangend benauwd. Je dagelijks leven, dat wil je niet delen met hordes nieuwsgierige toeristen. Je vieze sokken die nog in de hoek van de kamer liggen, je onopgemaakte bed, vuile vaat die op het aanrecht is blijven staan, het gaat niemand iets aan. Toch lijkt het de bewoners niet te deren. Hoewel het programma erop is gericht de jongeren uiteindelijk te laten doorstromen naar volledig zelfstandig wonen, staat nu nog niemand te springen om deze monumentale stek te verlaten. Dat vorm en functie in dit gebouw niet volledig in harmonie zijn is dus helemaal niet erg. Hoewel de dichte gordijnen wat mistroostig aandoen, blijft het gedurfde ontwerp met al zijn contrasten indrukwekkend mooi. 

 

 

De Zaandijkers, die eeuwen geleden zo eensgezind eigenhandig de heipalen in de grond sloegen voor de fundering van deze kerk, konden zelf waarschijnlijk niet vermoeden dat die een kleine 500 jaar later nog zo fier overeind zou staan. Dat het gebouw keer op keer nieuw leven zou worden ingeblazen. Dat hun huis van God een huis van mensen zou worden en op die manier nog steeds een gemeenschap kan verbinden. Er is, op het tweede gezicht, niets dat schuurt. De Zaandijkerkerk hoort in die rauwe volksbuurt als de Nôtre Dame in Parijs. En dan dat licht.